Осумте најчудни откритија што научниците ги пронашле во Чернобил
Од габи кои „јадат“ радијација до потемнети жаби, научниците во урнатините на катастрофата во Чернобил од 1986 година доаѓаат до неверојатни откритија.
Кога во април 1986 година експлодираше четвртиот реактор на нуклеарната централа „Чернобил“, тоа предизвика една од најтешките нуклеарни катастрофи во историјата.
Експлозијата и пожарот ослободија огромни количества радиоактивен материјал во атмосферата, а загадувањето се прошири на повеќе од 100.000 квадратни километри територија на Советскиот Сојуз и Европа.
Стотици илјади луѓе беа евакуирани, додека катастрофата остави долготрајни последици по здравјето на луѓето и животната средина.
Сепак, напуштениот реактор и околната зона на исклучување во текот на изминатите четири децении станаа своевидна лабораторија во која научниците ги проучуваат хемијата, еволуцијата и отпорноста на животот во екстремни услови.
Слоновото стапало
„Слоновото стапало“ е маса од стопен материјал со тежина од 2,2 тони што се формирала под реакторот 4.
Кога јадрото на реакторот се прегреало, температурата надминала 1.600 Целзиусови степени. Нуклеарното гориво се стопило и се измешало со металите, бетонот, песокот и другите материјали од зградата на реакторот.
Ова создало лава слична на стакло, која се оладила и се зацврстила во структура позната како „Слоновото стапало“. Овој материјал, познат како кориум, содржи голем број минерали, метали и радиоактивни изотопи.
Сличен кориум настанал само во текот на три големи нуклеарни несреќи – на островот Три Мајл во 1979 година, во Чернобил во 1986 година и во Фукушима во 2011 година.
Кога „Слоновото стапало“ било откриено, околу осум месеци по катастрофата, зрачењето што го емитувало било доволно силно да усмрти човек за само неколку минути.
Поради исклучителната радиоактивност, земањето примероци било исклучително опасно. Структурата била премногу тврда за дупчалките со кои се управувало од далечина, па работниците на крајот користеле оклопно-пробојни куршуми од пушка АК-47 за да откинат делови за анализа.
„Слоновото стапало“ продолжува да се менува и денес, а неговото проучување им помага на научниците подобро да го разберат однесувањето на нуклеарното гориво и да планираат долгорочна санација на Чернобил и Фукушима.
Чернобилит
Анализирајќи примероци од „Слоновото стапало“, научниците открија микроскопски кристали од необична минерална фаза што содржи ураниум.
Овој ураниум-циркониум-силикат, наречен чернобилит, е „техногена“ супстанција, односно материјал настанат како резултат на човечка технологија кој не се појавува природно.
Чернобилитот останува радиоактивен бидејќи содржи ураниум и во себе ги заробува продуктите на фисијата.
Истражувачите од Универзитетот во Шефилд во 2020 година успеале лабораториски да синтетизираат кориум и кристали на чернобилит, што им овозможило да ги проучуваат нивните својства без работа со високорадиоактивни примероци од реакторот.
Радиоактивни остатоци
Графитот одиграл значајна улога како во работата на реакторот, така и во самата катастрофа.
Контролните шипки содржеле компоненти изработени од бор-карбид – кој ги апсорбира неутроните – и од графит, кој ги забавува неутроните и на тој начин влијае врз нуклеарната реакција.
Кога безбедносното тестирање на реакторот 4 тргнало наопаку, дошло до неконтролирана верижна реакција и експлозија.
Парчиња радиоактивен графит биле расфрлани околу реакторот, а таканаречените „ликвидатори“ биле испратени да ги отстранат. Тие работеле во исклучително опасни услови и биле изложени на високи дози зрачење.
Синкава светлина
Во часовите по експлозијата, некои жители тврделе дека виделе необична синкава светлина над урнатините на електраната.
Едно можно објаснување е Черенковото зрачење, кое се јавува кога наелектризирана честичка минува низ некој материјал побрзо отколку што низ него се движи светлината.
Овој феномен најчесто може да се види во нуклеарните реактори под вода, каде што се појавува карактеристична сина светлина.
Можно е и изложеното јадро на реакторот во Чернобил непосредно по експлозијата да емитувало одредено количество такво зрачење.
Враќање на дивите животни
Едно од најизненадувачките откритија е брзото враќање на дивите животни во зоната на исклучување во Чернобил, која зафаќа околу 2.600 квадратни километри.
Непосредно по катастрофата природата претрпела големи последици. Боровата шума оддалечена само четири километри од електраната апсорбирала толку многу зрачење што игличките станале црвеникаво-портокалови, а повеќето дрвја овенале. Подрачјето подоцна било наречено Црвена шума.
Сепак, како што нивото на зрачење се намалувало, дивите животни почнале да се враќаат.
Зоната на исклучување денес е дом на волци, кафеави мечки, бизони, коњи, дабари, елени, диви свињи, лосови и рисови.
Истражувањата покажале дека особено големите цицачи добро се опоравиле. Во некои случаи нивната бројност е еднаква или поголема отколку во блиските заштитени подрачја, што укажува дека отсуството на човечка активност значително придонело за обновувањето на екосистемот.
Потемнети жаби
Четириесет години по катастрофата постојат знаци дека некои организми развиле особини кои им помагаат да живеат во услови на зголемено зрачење.
Меѓу најзабележливите примери се жабите од зоната на исклучување, кои се значително потемни од оние во другите делови на Украина и соседните земји.
Студија спроведена на повеќе од 200 жаби (Hyla orientalis) покажа дека жабите од зоната се во просек за 44 проценти потемни од оние што живеат надвор од неа.
Најтемните единки беа пронајдени во областите што биле изложени на највисоки нивоа на радијација по несреќата.
Научниците претпоставуваат дека потемните жаби имале поголеми шанси да преживеат и да остават потомство, па популацијата низ генерациите станувала сè потемна.
Габи што „јадат“ радијација
Низ целата зона на исклучување, научниците открија темни габи богати со меланин, кои растат во силно контаминирана почва, па дури и во внатрешноста на оштетената нуклеарна централа.
Некои од овие габи не само што поднесуваат зрачење, туку растат кон неговиот извор, однесување познато како радиотропизам.
Експериментите покажале дека некои видови со меланин растат побрзо кога се изложени на јонизирачко зрачење.
Една од хипотезите е дека овие габи би можеле да го користат зрачењето како извор на енергија во процес наречен радиосинтеза, слично на начинот на кој растенијата ја користат сончевата енергија. Сепак, научниците сè уште немаат докажано дека овој процес навистина им обезбедува енергија на габите.
Овие габи се тестирани и во вселената. Примероци од видот Кладоспориум сфаероспермум (Cladosporium sphaerospermum), изолиран во Чернобил, беа испратени до Меѓународната вселенска станица во 2018 година.
Експериментите покажаа дека слоевите од габи можат да ја намалат изложеноста на зрачење, што ги поттикна истражувачите да ја испитаат можноста за нивна употреба во иднина за заштита на астронаутите при патувања во длабоката вселена.
Волци отпорни на зрачење
Истражувачите ги проучуваат волците и кучињата што живеат во зоната на исклучување за да утврдат како нивните организми се прилагодуваат на долготрајна изложеност на зрачење.
Научници од Универзитетот Принстон поставиле ГПС-огрлици и дозиметри на волци од зоната и утврдиле дека тие се изложени на нивоа на зрачење што се приближно 50 пати повисоки од препорачаната граница за луѓето.
Анализите на крвта покажале промени во активноста на гените и составот на белите крвни клетки, вклучувајќи гени поврзани со имунолошкиот систем, оштетувањето на ДНК и отпорноста кон рак.
Сепак, сè уште нема докази дека чернобилските волци навистина се помалку подложни на рак.
Слични генетски разлики биле откриени и кај кучињата скитници што живеат во близина на електраната, но сè уште не е јасно во која мера тие се последица на самото зрачење.
Што уште може да открие Чернобил?
Четириесет години по нуклеарната катастрофа, Чернобил сè уште е место каде што научниците доаѓаат до неочекувани откритија.
Досегашните истражувања придонеле за подобро разбирање на хемијата, еволуцијата и клеточната биологија, а би можеле да имаат значење и за области како што се истражувањето на ракот и вселенските патувања.
Додека научниците продолжуваат да го проучуваат животот во една од најнеобичните средини на Земјата, Чернобил веројатно сè уште крие многу одговори што допрва треба да се откријат.
